كهن كه از هر حيث اخبار آن قابل توجه بوده و از نخستين متون تاريخى است كه از يك سو به عنوان متنى مهم در در تواريخ محلى آن هم تاريخ مدينة الرسول و از سوى ديگر حاوى اخبار مهم از دورهء خلافت خلفاى نخستين ، به دست ما رسيده است . طبعا هيچ محقق تاريخ اسلام نمىتواند بدون احاطهء بر آن و موضوعات متنوع موجود در آن ، دربارهء تاريخ مدينه و دوران خلافت خلفاى نخست تحقيق كند . افزون بر تاريخ المدينه ، كتابى مخطوط از وى برجاى مانده با نام جمهرة اشعار العرب كه نسخهء آن در قاهره موجود است . فقراتى از كتاب اخبار اهل البصرة او در تاريخ طبرى مانده است . « 1 » از كتاب اخبار بنى نمير وى فقراتى در الاغانى هست . نيز فقراتى از اخبار مكه او در الاصابه ابن حجر نقل شده است . ابوالفرج اصفهانى در مقاتل از كتاب اخبار محمد و ابراهيم ابنى عبد الله وى نيز نقل كرده است . « 2 » ابن قُتَيْبه ( 213 - 276 ) ابومحمد عبد الله بن مسلم معروف به ابن قتيبهء مروزى دينورى از ادبا و مورخان اهل سنت در قرن سوم هجرى است . وى آثارى در ادب ، حديث ، قرآن و تاريخ دارد كه بسيارى از آنها به دليل كثرت استفاده ، برجاى مانده است . پدر وى از مرو بوده ، خود او در بغداد متولد شده و مدتى در شهر دينور قاضى بوده است . از جمله مشايخ وى در بغداد ، محمد بن سلام جُمَحى ( م 231 ) ، يحيى بن اكثم قاضى ( 242 ) ابوحاتم سهل بن محمد سجستانى ( م 248 يا 255 ) و شمارى ديگر از محدثان و اخباريان برجستهء اين دوره بوده‌اند . برخى از آثار وى عبارتند از غريب القرآن ، مشكل القرآن ، مختلف الحديث ، دلائل النبوة ، الاختلاف فى اللفظ ، ادب الكاتب ، الاسئلة والاجوبة ، فضل العرب على العجم ، عيون الاخبار ، طبقات الشعراء ، و المعارف . « 3 » مهمترين اثر تاريخى وى كتاب المعارف است . اين اثر به صورت دائرة المعارف مختصرى دربارهء دانستنيهاى لازم دربارهء تاريخ اسلام تدوين شده است . به همين دليل ، در نوع خود كار بديعى است . عجيب آن كه مسعودى ، ابن قتيبه را متهم كرده كه مطالب كتابهاى ابوحنيفهء دينورى را برداشته و در كتابهاى خود مىگذارد . « 4 » فصلى از كتاب معارف كه در حكم يك كتاب شرح حال نيست هست ، به صحابه

--> ( 1 ) . موارد تاريخ الطبرى ، بخش نخست ، ص 166 ( 2 ) . تاريخ التراث العربى ، التدوين التاريخى ، صص 205 - 206 ( 3 ) . نك : الفهرست ابن نديم ، ص 86 . ابن نديم او را در طبقهء لغويين آورده است . در مقدمهء المعارف 37 عنوان كتاب براى وى ياد شده است . ( 4 ) . مروج الذهب ، ج 2 ، ص 202